Zaburzenia ze spektrum autyzmu – objawy u dzieci i u dorosłych
Jeszcze kilkanaście lat temu zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) kojarzono głównie z dziećmi, które nie mówiły, unikały kontaktu wzrokowego i bawiły się w nietypowy sposób. Dziś wiemy, że spektrum autyzmu ma znacznie więcej twarzy – i że wiele osób dorosłych przez lata nie zdawało sobie sprawy, że ich trudności mają konkretne źródło.
Objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu mogą wyglądać inaczej u różnych osób – zmieniają się z wiekiem, różnią się w zależności od poziomu funkcjonowania. W tym artykule przyglądamy się, czym wyróżniają się wczesne objawy u dzieci, jak rozpoznać ASD u dorosłych oraz dlaczego tak łatwo przeoczyć diagnozę u niektórych osób.
Zaburzenia ze spektrum autyzmu – podstawowe informacje
Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) to sposób funkcjonowania, który różni się od przyjętych społecznie norm w zakresie komunikacji, relacji i przetwarzania bodźców. Choć diagnoza ma charakter medyczny, coraz częściej mówi się o autyzmie jako o przejawie neuroróżnorodności – czyli naturalnej różnorodności ludzkich umysłów.
Oficjalna klasyfikacja zaburzeń, ICD-10 rozróżnia kilka typów autyzmu – np. autyzm dziecięcy czy zespół Aspergera – natomiast klasyfikacja DSM-5 łączy je wszystkie w jedno rozpoznanie: zaburzenia ze spektrum autyzmu. Podkreśla to, że ASD nie ma jednej postaci – spektrum obejmuje osoby potrzebujące codziennego wsparcia, jak i te, które dobrze funkcjonują samodzielnie.
Masz wątpliwości? Chcesz o coś zapytać lub zapisać się na wizytę albo skorzystać z bezpłatnej konsultacji w celu doboru specjalisty? Skorzystaj z przycisków obok lub dzwoń 502 973 526 ! Chętnie pomożemy.
Wczesne objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu u dzieci
Pierwsze objawy autyzmu często pojawiają się już w pierwszych dwóch latach życia. U części dzieci rozwój przebiega początkowo typowo, a sygnały stają się wyraźniejsze dopiero po pewnym czasie. Najczęściej dotyczą one trudności w nawiązywaniu kontaktu – dziecko może rzadko nawiązywać kontakt wzrokowy, nie reagować na swoje imię, unikać wspólnej zabawy, nie inicjować interakcji z innymi.
Charakterystyczne są także ograniczone zainteresowania i powtarzalne schematy zachowań, takie jak kręcenie przedmiotami, układanie zabawek w określonym porządku, silna potrzeba rutyny.
Uwagę powinien wzbudzić także opóźniony rozwój mowy, ograniczone gesty, słaba mimika czy trudności ze zrozumieniem intencji innych osób. Należy jednak pamiętać, że wczesne objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu mogą wyglądać bardzo różnie – u niektórych dzieci są subtelne i łatwe do przeoczenia.
Objawy autyzmu u dorosłych – co może zwrócić uwagę?
Zaburzenia ze spektrum autyzmu u dorosłych często pozostają niezauważone przez otoczenie – i przez samą osobę, która doświadcza objawów. Jednocześnie to właśnie te cechy mogą prowadzić do wypalenia, trudności w relacjach czy zawodowych niepowodzeń.
Objawy autyzmu u dorosłych mogą obejmować między innymi:
- trudności w relacjach społecznych – problemy z inicjowaniem i podtrzymywaniem rozmowy, niezręczność w sytuacjach towarzyskich, dosłowne rozumienie komunikatów, niepewność w ocenie intencji i emocji innych osób;
- silna potrzeba rutyny i powtarzalności – przywiązanie do stałych schematów dnia, jedzenia, ubioru; dyskomfort lub niepokój przy zmianach planów, podróżach, niespodziewanych sytuacjach;
- nadmierna wrażliwość na bodźce – dźwięki, światło, zapachy, dotyk – mogą być odbierane jako przytłaczające lub bolesne; częste są również reakcje przeciążenia sensorycznego w zatłoczonych miejscach;
- trudności w regulacji emocji – skrajne reakcje na stres (wybuchy złości, płacz, wycofanie się), przeciążenie informacyjne, trudności z odpoczynkiem i regeneracją po intensywnym dniu;
- „maskowanie” – dostosowywanie się do oczekiwań społecznych kosztem własnego samopoczucia; naśladowanie zachowań innych, ukrywanie trudności, udawanie pewności siebie; często prowadzi do zmęczenia i wypalenia;
- zainteresowania o dużej intensywności – pasje, które mogą wydawać się nietypowe lub bardzo szczegółowe, którym osoba poświęca wiele czasu i energii; niekoniecznie są to zainteresowania społecznie dziwne – mogą to być np. języki obce, systemy, technologia, kolekcjonowanie;
- problemy z wykonaniem codziennych czynności – niekiedy występują trudności w organizacji dnia, zarządzaniu czasem, dbaniu o domowe obowiązki czy formalności; wynika to zwykle z przeciążenia poznawczego;
- silne poczucie inności – wrażenie, że „wszyscy znają jakiś kod, którego ja nie rozumiem”; brak poczucia przynależności, trudność w byciu sobą w relacjach społecznych.
U osób o wysokim poziomie funkcjonowania objawy te bywają maskowane przez inteligencję, umiejętności językowe lub strategie kompensacyjne wyuczone w dzieciństwie. Często przez lata są mylone z zaburzeniami lękowymi, depresją, ADHD lub osobowością unikającą.
Różnice w obrazie objawów – dzieci i dorośli, różne tożsamości
Obraz zaburzeń ze spektrum autyzmu zmienia się na przestrzeni życia. Dzieci z ASD zazwyczaj bardziej rzucają się w oczy – ze względu na widoczne trudności w komunikacji, potrzebę powtarzalności czy ograniczoną elastyczność w zabawie.
W dorosłości wiele osób nabywa umiejętności, które pozwalają funkcjonować społecznie, ale nie oznacza to, że trudności znikają. Często zmienia się jedynie ich forma – zamiast braku kontaktu wzrokowego może pojawić się jego nadmiar; zamiast milczenia – nadmiernie formalna mowa. To, co u dziecka budzi niepokój nauczycieli i rodziców, u dorosłej osoby może być postrzegane jako cecha charakteru lub ekscentryczność.
Warto też zwrócić uwagę na różnice w obrazie autyzmu u osób o różnych tożsamościach płciowych. Szczególnie istotne jest to w przypadku osób identyfikujących się jako kobiety. Osoby te częściej stosują maskowanie – czyli świadome lub nieświadome dopasowywanie się do oczekiwań społecznych. Mogą intensywnie obserwować innych, by nauczyć się „poprawnego” zachowania, naśladować mimikę, gesty i sposób mówienia. To sprawia, że często otrzymują diagnozę dopiero po wielu latach.
Diagnoza to nie etykieta, tylko początek zrozumienia
Dla wielu osób dorosłych rozpoznanie zaburzeń ze spektrum autyzmu bywa momentem przełomowym. Proces diagnostyczny może obejmować rozmowy kliniczne, obserwację, wywiady rozwojowe i narzędzia takie jak ADOS-2 czy kwestionariusze oceniające funkcjonowanie w różnych obszarach życia. Warto zgłosić się do specjalistycznych ośrodków, które mają doświadczenie w diagnozie również u osób dorosłych – i uwzględniają różnorodność sposobów, w jakich ASD może się przejawiać.
Po diagnozie można dostosować metody wsparcia do realnych potrzeb. Terapia poznawczo-behawioralna osób dorosłych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu koncentruje się na trudnościach w relacjach, regulacji emocji, radzeniu sobie ze stresem i przeciążeniem sensorycznym. Może też obejmować rozwijanie samoświadomości, identyfikowanie własnych granic, a także uczenie się strategii wspierających codzienne funkcjonowanie.
U dzieci często stosuje się terapię grupową, która daje przestrzeń do ćwiczenia umiejętności społecznych w bezpiecznym otoczeniu.
Nie każda osoba z ASD potrzebuje terapii w rozumieniu klinicznym – czasem ważne okazuje się wsparcie środowiskowe, zmiany w miejscu pracy czy relacjach, a także psychoedukacja bliskich. Najważniejsze jest zrozumienie, że autyzm nie jest czymś, co trzeba „naprawić” – ale czymś, co można lepiej poznać i uwzględnić w codziennym życiu.
Źródła:
- Chen W-X, Liu X, Huang Z, Guo C, Feng F, Zhang Y, Gao Y, Zheng K, Huang J, Yu J, Wei W and Liang S (2023) Autistic clinical profiles, age at first concern, and diagnosis among children with autism spectrum disorder. Front. Psychiatry 14:1211684.
- Edwards, H., Wright, S., Sargeant, C., Cortese, S., & Wood‑Downie, H. (2024). Research review: A systematic review and meta‑analysis of sex differences in narrow constructs of restricted and repetitive behaviours and interests in autistic. Journal of Child Psychology and Psychiatry, Advance Online Publication.
- Okoye C, Obialo-Ibeawuchi CM, Obajeun OA, Sarwar S, Tawfik C, Waleed MS, Wasim AU, Mohamoud I, Afolayan AY, Mbaezue RN. Early Diagnosis of Autism Spectrum Disorder: A Review and Analysis of the Risks and Benefits. Cureus. 2023 Aug 9;15(8):e43226.
- Sicherman, N., Charite, J., Eyal, G. et al. Clinical signs associated with earlier diagnosis of children with autism Spectrum disorder. BMC Pediatr 21, 96 (2021).
- Schweizer, T., Endres, D., Dziobek, I., & Tebartz van Elst, L. (2024). Psychosocial therapeutic approaches for high‑functioning autistic adults. Frontiers in Psychiatry, 14, Article 1265066.
Umów się na wizytę!
Bielany 505 936 530,
Śródmieście 786 663 115
Lub wypełnij formularz i skorzystaj z darmowej konsultacji. Szczegóły opisano na stronie Bezpłatna konsultacja.